صفحه اصلي

ضرورت تجديد نظر درقانون تشكيل هياتهاي امناي دانشگاهها

1- مقدمه

2- اهميت و ضرورت تحقيق

3- هدف

4- سوالهاي پژوهشي

5- پيشينه تحقيق

6- انواع هياتهاي امنا

7- عملكرد هياتهاي امنا

8- خلاصه پژوهشهاي انجام شده در مورد هياتهاي امنا

9- روش تحقيق

10- ويژگيهاي كلي اعضاي هياتهاي امناي مورد بررسي  

11- نتيجه گيري و پيشنهادات

   منابع  


1- مقدمه

     براساس تاريخچه هياتهاي امنا در كشورهاي مختلف جهان و ايران, عمده‌ترين هدف از ايجاد چنين نهادهايي, استقرار يك مرجع قانونگذار در رأس هرمهاي سازماني دانشگاهها و موسسات آموزش عاليو اداره امور آموزشي, اداريو مالي, پژوهشي و نظارت و ارزيابي عملكرد هدفهاي چنين مراكزي بوده است

هياتهاي امنا در صورتي كه اختيارات لازم را داشته باشند, مي‌توانند به اين موسسات هويت ويژه و درخور آن را ببخشند؛ زمينه هاي استقلال بيشتر دانشگاهها را فراهم سازند وسلسله مراتب اداري, كاستيها و تنگ‌نظيهاي حاكم بر نظام ديوانسالاري دانشگاهها را كاهش دهند و آنها را براي مقابله با مشكلات هزاره سوم جهت توليد انبوه دانش, ديدگاههاي جديد و پژوهشهاي بنيادي و كاربردي آماده سازند.

 

2- اهميت و ضرورت تحقيق

    بعد از پايان جنگ تحميلي, شرايط جديدي ايجاد شد كه تصميمات تازه‌اي را مي‌طلبيد, زيرا كاهش فشارهاي ناشي از جنگ و تنشهاي داخلي, تمركز گريزي موسسات علمي وپژوهشي و گذشت چند سال از اداره دانشگاهها به شيوه متمركز, اين واقعيت را ثابت كرد كه آنها بايد از اختيارات بيشتري برخوردار گردند. از اين رو در سال 1376 قانون تشكيل هياتهاي امناي دانشگاهها و موسسات آموزش عالي و پژوهشي به تصويب شوراي عالي انقلاب فرهنگي رسيد.

   اكنون پس از گذشت حدود 10 سال از تصويب و اجراي قانون مذكور, انجام تحقيقي در زمينه كارآمدي و بازدهي قانون مذكور, به ويژه ميزان مناسب بودن وظايف و اختيارات آنها ضرورت دارد. به عبارت ديگر ضروري است بررسي شود كه حدود وظايف و اختيارات قانوني هياتهاي امنا تا چه اندازه قادر به برآورده ساختن انتظارات واقعي از آنهاست. از اين رو انجام تحقيقي درباره اين قانون و بازنگري مجدد آن به ويژه از ديدگاه اعضاي هياتهاي امنا ضروري به نظر مي‌رسد.

 

3- هدف

    مشخص كردن ديدگاهها و پيشنهادات اعضاي هياتهاي امناي دانشگاهها و موسسات آموزش عالي درباره قانون تشكيل هياتهاي امنا و نتايج آن در اداره امور دانشگاهها

 

4- سوالهاي پژوهشي

   1- تركيب و ساختار هياتهاي امنا تا چه اندازه مناسب است؟

   2- هياتهاي امنا تا چه اندازه در انجام وظايف و اختيارات محوله موفقيت داشته‌اند؟

  3- اعضاي هياتهاي امنا تا چه اندازه معتقد به گسترش و يا عدم گسترش وظايف و اختيارات نهادها هستند؟

  4- اعضاي هياتهاي امنا تا چه اندازه در زمينه انجام امور مالي و معاملاتي دانشگاهها و موسسات آموزش عالي موفقيت داشته‌اند؟

 

5-پيشينه تحقيق

   هيات امنا, براي اولين بار در ايران در اساسنامه دانشگاه شهيد بهشتي (ملي سابق) مصوب 1339 به عنوان ركن اول دانشگاه مطرح شد. اما اولين دانشگاهي كه داراي هيات امنا شد, دانشگاه شيراز (پهلوي سابق) است. براساس قانون تاسيس اين دانشگاه كه در سال 1343 به تصويب رسيد, هيات امنا نماينده قانوني دانشگاه بود و كليه امور علمي, فني, آموزشي, مالي, اداري و استخدامي دانشگاه نيز زير نظر آن اداره مي‌شد.

  قانون تشكيل و اختيارات هيات امناي دانشگاه تهران در سال 1346 براي فراهم كردن تسهيلات لازم در امور اداري, مالي, سازماني و استخدامي اين دانشگاه به تصويب رسيد. اعضاي هيات امناي دانشگاه تهران عبارت بودند از: نخست وزير, وزير دربار, وزير آموزش و پرورش, وزير دارايي, مديرعامل شركت ملي نفت ايران, رئيس دانشگاه تهران, مديرعامل سازمان برنامه, دبيركل سازمان امور اداري و استخدامي كشور و 7 نفر از شخصيتهاي فرهنگي, دانشگاهي و اقتصادي كشور كه به پيشنهاد وزير آموزش و پرورش و تصويب هيات دولت منصوب مي‌شدند.

   در سال 1350, قانون هايتهاي امناي موسسات عالي علمي- دولتي به تصويب مجالس وقت رسيد و براساس اين قانون, دانشگاهها موظق شدند كه هيات امناي مستقلي تشكيل دهند. هدف از اين قانونو ايجاد هماهنگي و يكپارچگي بيشتر ميان همه دانشگاهها و موسسات آموزش عالي بود.

  در سال 1353, قانون اصلاح پاره‌اي از مواد قانون هياتهاي امناي موسسات عالي علمي- دولتي در مجالس وقت به تصويب رسيد. بر طبق قانون وزارت علوم و آموزش عالي مكلف شد كه براي هر يك از دانشگاههاي دولتي و غيردولتي و موسسات آموزش عالي و پژوهشي دولتي, هيات امنايي با تركيب و وظايف يكسان و طبق مقررات مربوطه تشكيل دهد.

   بعد از پيروزي انقلاب اسلامي در اسفند ماه 1357, هياتهاي امناي كليه دانشگاهها و موسسات آموزش عالي منحل و هيات سه نفري جانشين هياتهاي امنا, جايگزين آنها شد. قانون هياتهاي امنا در شكل جديد آن همانطور كه اشاره شد در سال 1367 به تصويب شوراي عالي انقلاب فرهنگي رسيد. براساس ماده يك اين قانون, هريك از وزارتخانه هاي فرهنگ و آموزش عالي و بهداشت, درمان و آموزش پزشكي موظق شدند كه براي دانشگاهها و موسسات آموزش عالي و موسسات پژوهشي مربوطه هيات امنايي با وظايق و اختيارات ذيل تشكيل دهند:

 

1-5- تركيب

طبق ماده 1 قانون مذكور تركيب هياتهاي امنا بايد به شرح زير باشد:

الف- وزير

ب- رئيس موسسه

ج- 4 تا 6 تن از شخصيتهاي علمي و فرهنگي و يا اجتماعي محلي و كشوري كه نقش موثري در توسعه و پيشرفت موسسه مربوطه داشته باشند. حداقل 2 تن از اين شخصيتها بايد از اعضاي هيات علمي دانشگاهها باشند.

د- وزير و يا نماينده وزير برنامه و بودجه

ماده 2- اعضاي بند «ج» به پيشنهاد وزير و با تاييد و حكم رياست جمهوري براي مدت 4 سال منصوب مي‌شوند و در يك زمان حداكثر مي‌توانند عضو در هيات امنا باشند و انتخاب مجدد ايشان بلامانع است.

ماده 3- رياست هيات امناي موسسه برحسب مورد به عهده وزير فرهنگ و آموزش عالي يا بهداشت, درمان و آموزش پزشكي خواهد بود.

ماده 4- دبير هيات امنا رئيس موسسه مربوط خواهد بود.

ماده 5- وزارتخانه هاي فرهنگ و آموزش عالي و بهداشت, درمان و آموزش پزشكي مي‌توانند در صورت اقتضا, دو يا چند موسسه مربوط به خود را زير نظر يك هيات امنا قرار دهد. در چنين مواردي كليه روساي موسسات عضو هيات امنا مي‌باشند و دبير اين هيات را نيز وزير از ميان يكي از اين روسا انتخاب خواهدكرد.

ماده 6- در موسسات آموزش عالي و موسسات پژوهشي وابسته به وزارتخانه ها يا سازمانهاي ديگر كه مجوز تاسيس آنها از طريق وزارتخانه هاي فرهنگ و آموزش عالي يا بهداشت, درمان و آموزش پزشكي صادر شده است, وزير يا مسئول سازمان مربوط به جاي يكي از اعضاي بند «ج» ماده 1 عضويت و رياست هيات امنا را عهده‌دار خواهد بود.

تبصره- در اينگونه موسسات, ساير اعضاي بند «ج» ماده 1 اين قانون به پيشنهاد وزير يا مسئول سازمان مربوط و حسب مورد با تاييد و حكم وزير فرهنگ و آموزش عالي و يا وزير بهداشت, درمان و آموزش پزشكي منصوب مي‌شوند.

 

2-5- وظايف و اختيارات

بر طبق ماده 7 اين قانون, وظايف و اختيارات هياتهاي امنا به شرح زير مي‌باشد:

الف- تصويب آيين نامه داخلي

ب- تصويب سازمان اداري موسسه براساس ضوابطي كه به پيشنهاد وزارتخانه‌هاي مربروط با هماهنگي سازمان امور اداري و استخدامي به تصويب شوراي عالي انقلاب فرهنگي خواهد رسيد.

ج- بررسي و تصويب بودجه موسسه كه از طرف رئيس موسسه پيشنهاد مي‌شود.

د- تصويب بودجه تفصيلي موسسه

ه- تصويب حسابها و ترازنامه سالانه موسسه

و- تصويب نحوه وصول درآمدهاي اختصاصي و مصرف آن

ز- تعيين حسابرس و خزانه دار براي موسسه

ح- كوشش براي جلب كمكهاي بخش خصوصي و عوايد محلي اعم از نقدي, تجهيزاتي, ساختماني با رعايت ضوابط مصوب شوراي عالي انقلاب فرهنگي

ط- تصويب آيين نامه‌هاي مالي و معاملاتي كه برحسب مورد پس از تاييد وزارتخانه مربوط قابل اجرا مي‌باشد.

ي- پيشنهاد ميزان فوق‌العاده هاي اعضاي هيات علمي و غير هيات علمي (كارشناسان و تكنسين‌ها) كه برحسب مورد پس از تاييد وزارتخانه‌هاي فرهنگ و آموزش عالي و يا بهداشت, درمان و آموزش پزشكي قابل اجرا مي‌باشد.

ك- تعيين نحوه اداره واحدهاي توليدي, خدماتي, كارگاهي و بهداشت و درماني موسسه در چارچوب ضوابطي كه به تصويب هيات وزيران خواهد رسيد.

ل- تعيين ميزان پرداخت حق التحقيق, حق التدريس, حق الترجمه, حق التاليف و نظاير آن

م- بررسي گزارش موسسه كه از طرف رئيس موسسه ارائه مي‌شود.

ن- تصويب مقررات استخدامي اعضاي هيات علمي موسسه كه به منظور هماهنگي, پس از تاييد وزارتخانه مربوط قابل اجرا خواهد بود.

 

3-5- امور مالي و معاملاتي

  براساس ماده 8 اين قانون, اعتبارات هريك از موسسات صرفاً در قالب برنامه و به صورت كمك بودجه سالانه كل كشور منظور و تصويب مي‌شود و تخصيص اعتبار حداقل هر 3 ماه به مأخذ سه دوازدهم بودجه مصوب از طريق دستگاههاي اجرائي ذيربط كلاً در اختيار هريك از موسسات قرار خواهد گرفت.

  همچنين براساس ماده 9 اين قانون, امور مالي و معاملاتي موسسات به جز در مورد ذيحسابي موضوع ماده 31 قانون محاسبات عمومي, مشمول ساير مقررات قانون مزبور و آيين نامه معاملات دولتي و ساير قوانين مربوط به موسسات دولتي نخواهد بود.

 

6- انواع هياتهاي امنا

   درحال حاضر 23 هايت امناي وابسته به وزارت علوم, تحقيقات و فناوري وجود دارند كه تحت عناوين هياتهاي امناي مناطق پژوهشي (2 منطقه), هياتهاي امناي مناطق دانشگاهي (10 منطقه) و هياتهاي امناي مستقل دانشگاهها (11 دانشگاه) مشغول به فعاليت هستند.

 

1-6- هياتهاي امناي مناطق پژوهشي

   هياتهاي امناي مناطق پژوهشي شامل هيات امناي منطقه يك و هيات امناي منطقه دو پژوهشي مي‌باشد كه عبارت است از:

1- هيات امناي منطقه يك پژوهشي, مركب از موسسات و سازمانهاي پژوهشي زير مشتمل بر: سازمان پژوهشهاي علمي و صنعتي ايران, مركز پژوهشهاي شيمي, مهندسي شيمي ايران, موسسه بين المللي زلزله‌شناسي و مهندسي زلزله, پژوهشگاه پليمر ايران, مركز ملي تحقيقات مهندسي ژنتيك و تكنولوژي زيستي, مركز تحقيقات فيزيك نظري و رياضيات, پژوهشكده صنايع رنگ, پژوهشكده مواد و انرژي و پژوهشكده هوا فضا

2- هايت امناي منطقه دو پژوهشي مركب از موسسات و سازمانهاي پژوهشي شامل: پژوهشگاه علوم انساني و مطالعات فرهنگي, مركز ملي اقيانوسشناسي, موسسه پژوهش و برنامه ريزي آموزش عالي, دانشگاه جامع علمي و كاربردي, سازمان مطالعه و تدوين كتب علوم انساني دانشگاهها (سمت), مركز اطلاعات و مدرك علمي ايران, مركز تحقيقات علمي كشور و دفتر همكاريهاي حوزه و دانشگاه.

 

2-6- هياتهاي امناي مناطق دانشگاهي

هياتهاي امناي مناطق دانشگاهخي دربرگيرنده 10 منطقه دانشگاهي به شرح زير است:

1- هيات امناي منطقه شمال- شامل دانشگاههاي گيلان, مازندران, علوم كشاورزي و منابع طبيعي گرگان, شاهرود, سمنان و دانشكده علوم پايه دامغان.

2- هيات امناي منطقه شمال غرب- شامل دانشگاهها اروميه, زنجان, محقق اردبيلي و مركز تحصيلات تكميلي در علوم پايه زنجان.

3- هيات امناي منطقه شمال شرق- شامل دانشگاههاي فردوسي, تربيت معلم سبزوار و بيرجند.

4- هيات امناي منطقه غرب- شامل دانشگاههاي رازي, بوعلي سينا, لرستان, ايلام و كردستان.

5- هيات امناي منطقه جنوب- شامل دانشگاههاي شيراز, خليج فارس و ياسوج.

6- هيات امناي منطقه جنوب شرق- شامل دانشگاههاي هرمزگان, شهيد باهنر كرمان, وليعصر (عج) رفسنجان, يزد, سيستان و بلوچستان و مركز بين‌المللي علوم و تكنولوژي پيشرفته و علوم محيطي.

7- هيات امناي منطقه مركزي- شامل دانشگاههاي صنعتي خواجه نصيرالدين طوسي, علامه طباطبايي, اراك, الزهرا, و هنر.

8- هيات امناي منطقه اصفهان- شامل دانشگاههاي اصفهان و شهركرد

9- هيات امناي منطقه صنعتي اصفهان- شامل دانشگاههاي صنعتي اصفهان و كاشان

10- هيات امناي منطقه تبريز- شامل دانشگاههاي تبريز و تربيت معلم تبريز

 

3-6- هياتهاي امناي مستقل دانشگاهها

هياتهاي امناي مستقل دانشگاهها دربرگيرنده 2 نوع هيات امنا است:

1- هياتهاي امناي دانشگاههاي پيام نور و تربيت مدرس كه به خاطر شرايط خاص خود قبل از تصويب قانون تشكيل هياتهاي امناي دانشگاهها و موسسات آموزش عالي و پژوهشي مصوب شوراي عالي انقلاب فرهنگي براساس قوانين مربوطه مبادرت به تشكيل هياتهاي امنا نموده‌اند.

2- هياتهاي امناي دانشگاههاي تهران, تربيت معلم, شهيد بهشتي, شهيد چمران اهواز, علم و صنعت ايران, صنعتي اميركبير, صنعتي شريف, صنعتي سهند و بين‌المللي امام خميني (ره) كه براساس قانون تشكيل هياتهاي امناي دانشگاهها و موسسات آموزش عالي و پژوهشي مصوب سال 1367 مبادرت به تشكيل هياتهاي امنا نموده‌اند.

 

7- عملكرد هياتهاي امنا

    هياتهاي امنا, از ابتداي سال 1370 به تدريج فعاليتهاي خود را آغاز كردند. اكنون حدود 70 دانشگاه, پژوهشگاه, دانشكده, پژوهشكده و موسسه آموزش عالي و پژوهشي وابسته به وزارت علوم, تحقيقات و فناوري تحت پوشش هياتهاي امنا هستند. البته بعضي از اين موسسات آموزش عالي داراي هيات امناي مستقل هستند ولي اكثريت آنها تابع هيات امناي منطقه‌اي مي‌باشند.

   رياست كليه هياتهاي امناي ياد شده به عهده وزير علوم, تحقيقات و فناوري است كه مصوبات آنها پس از امضاي رئيس هياتهاي امنا, يعني وزير متبوع رسميت مي‌يابد. از طرف ديگر وزارت علوم, تحقيقات و فناوري, با توجه به نقش ستادي خود در زمينه هاي سياستگذاري, برنامه ريزي, تشخيص اولويتها, پشتيباني, هماهنگي, نظارت و ارزيابي وبه منظور ايجاد وحدت رويه و همساني مصوبات, مبادرت به تشكيل شوراي هماهنگي هياتهاي امنا نموده است. اين شورا كه در وزارتخانه مستقر است, به عنوان بازوي هماهنگي و كارشناسي همه هياتهاي امناي ياد شده عمل مي‌كند.

   اعضاي اين شورا مركب از دبيران هياتهاي امنا و روساي «كميسيون دايمي» هستند. در واقع دبيران هياتهاي امنا روساي تعدادي از دانشگاهها و روساي كميسيونها نيز عموماً از معاونان وزارتخانه متبوع هستند. شوراي هماهنگي هياتهاي امنا داراي 3 كميته فرعي تخصصي با نام كميته‌هاي تخصصي حقوقي, بودجه و تشكيلات و اداري و مالي است.

   دستوركاري هياتهاي امنا در ابتدا با نام كميته‌هاي ياد شده مورد بررسي قرار مي‌گيرد و پس از اينكه مشخص شد كه موضوعات مطروحه در حوزه وظايف و اختيارات هياتهاي امناست, در دستور كار شوراي هماهنگي هياتهاي امنا و بالاخره هياتهاي امنا قرار مي‌گيرد. كميسيون دايمي هياتهاي امنا نيز وظيفه همسان سازي و ايجاد هماهنگي ميان كليه مصوبات هياتهاي امنا را برعهده دارد.

   براساس آيين نامه داخلي هياتهاي امنا, جلسات عادي آنها حداقل دو تا سه بار در سال و جلسات فوق‌العاده اين نهادها در موارد ضروري و بنا به تقاضاي يك تا سه تن از اعضا و موافقت رياست هياتهاي امنا تشكيل مي‌شود. اين هياتها تاكنون دو دوره كاري چهارساله خود را پشت سرگذاشته و فعلاً در حال گذراندن سومين دوره فعاليتهاي خود هستند. آنها از زمان شكل گيري مجدد تاكنون, جلسات متعددي در مناطق مربوطه برگزار كرده و در چارچوب وظايف و اختيارات محوله درباره اساسي‌ترين امور دانشگاهها تصميماتي اتخاذ نموده‌اند.

    بدون ترديد انجام وظايف مذكور باعث قانونمندي و هماهنگي بيشتر دانشگاهها و موسسات آموزش عالي و پژوهشي شده است . هياتهاي امنا فعاليتهاي خود را ابتدا از تصويب آيين نامه طرز كار داخلي شروع كرده و سپس به تدريج به ساير وظايف محوله پرداخته و آيين نامه‌ها و ضوابطي براي آنها تعيين كرده‌اند. همانطور كه اشاره شد تعيين وظايف عمومي اعضاي هيات علمي, افزايش ميزان حق التدريس, حق التحقيق, حق الترجمه و نظاير آن, تعيين نحوه وصول درآمدهاي اختصاصي و مصرف آنها, اصلاح آيين نامه فرصت مطالعاتي, افزايش حقوق, پايه, فوق العاده و ساير مزاياي اعصضاي هيات علمي و مديران دانشگاهها و موسسات آموزش عالي و پژوهشي, از جمله تلاشهايي است كه هياتهاي امنا براي جذب, نگهداري, بهسازي و به كارگيري اعضاي هيات علمي انجام داده‌اند, كه تاكنون نتايج مثبتي در پي داشته است.

تلاش در جهت تدوين مقررات اداري و مالي كارآمد و مستقل براي دانشگاهها, تمركززدايي و تفويض اختيارات بيشتر به دانشگاهها نيز در همين راستا مورد توجه قرار گرفته است. اين اقدامات باعث انگيزه بيشتر ميان اعضاي هيات علمي, افزايش كمي آنها و تا حدودي موجب جلوگيري از فرار مغزها شده است . به طوري كه براساس آمارهاي موجود تعداد كادر آموزشي دانشگاهها و موسسات آموزش عالي از 23376 نفر در سال تحصيلي 70-1369 (يعني يكسال قبل از آغاز فعاليتهاي هياتهاي امنا) به 46690 نفر در سال تحصيلي 78-1377 افزايش يافته است, كه نشانگر افزايشي حدود 50 درصد است. اين افزايش و نيز قانونمندي بيشتر هياتهاي امنا باعث ايجاد انگيزه و علاقه بيشتر ميان اعضاي هيات علمي و گسترش كمي و كيفي فعاليتهاي آنها در زمينه‌هاي آموزشي, پژوهشي, انتشار گزارشها و مقالات علمي متعدد در نشريات علمي داخلي و خارجي و شركت در همايشهاي علمي و خارجي شده است. اقداماتي كه خواه ناخواه باعث افزايش كمي و كيفي فعاليتهاي آموزشي و پژوهشي دانشگاهها و موسسات آموزش عالي و پژوهشي و نيز جامعه خواهد شد.

 

8- خلاصه پژوهشهاي انجام شده در مورد هياتهاي امنا

  به طور خلاصه در مقالات و گزارشهاي منتشر شده در مورد هياتهاي امنا, موارد زير مورد تاكيد قرار گرفته است:

1- هدف اصلي هياتهاي امنا بايد آن باشد كه شرايط لازم را براي فعاليتهاي اعضاي هيات علمي, ساير كاركنان و دانشجويان در دانشگاهها فراهم آورد تا آنها بتوانند نقش و وظيفه خود را بهتر ايفا نمايند.

2- اكثر نويسندگان مقالات, هياتهاي امنارا مرجعي مناسب, جامع و منطقي در زمينه آموزش عالي دانسته و بر لزوم برخوردار شدن مصوبات آنها از قدرت و ضمانت اجرايي لازم تاكيد كرده‌اند. آنها همچنين بر مسأله تفويض اختيارات بيشتر به هياتهاي امناي دانشگاهها و موسسات آموزش عالي و پژوهشي با توجه به امكانات آنها تاكيد كرده‌اند.

گروهي نيز براي بهره برداري بيشتر از امكانات موجود دانشگاهها و موسسات آموزش عالي و پژوهشي تشكيل هيات امناي مستقل براي هر يك از اين موسسات آموزش عالي را ضروري دانسته‌اند.

3- وزارت علوم, تحقيقات و فناوري شايسته ترين مرجع براي نظارت و ارزيابي فعاليتهاي هياتهاي امنا عنوان شده كه مي‌تواند با توجه به اختيارات خود از عوامل تشويقي و تنبيهي و نيز برنامه ريزي دقيق براي حل مشكلات, تقوي نقاط قوت و رفع معضلات اساسي هياتهاي امنا و دانشگاهها استفاده كند.

4- ضروري است كه هياتهاي امنا در تصويب سازمان و تشكيلات اداري دانشگاهها و موسسات آموزش عالي اختيارات بيشتري داشته باشند.

5- ضروري است كه در تركيب هياتهاي امنا تجديدنظر شود, به طوري كه اعضاي هيات علمي بيشتري ( به ويژه در مرتبه استادي ) به عضويت اين نهادها انتخاب شوند.

6- عدم توجه به قانون نحوه انجام امور مالي و معاملاتي دانشگاهها و موسسات آموزش عالي و تحقيقاتي به ويژه عدم تصويب بودجه دانشگاهها به صورت «كمك», عدم تخصيص اعتبارات براساس قانون ياد شده, پيش بيني تبصره هاي محدود كننده در بودجه كل كشور, شمول قانون محاسبات عمومي كشور به دانشگاهها, وجود نظام ذيحسابي و عدم پذيرش مصوبات هياتهاي امنا در مورد اصلاح مقررات مربوط به فوق‌العاده ها, مزاياي اعضاي هيات علمي و نظاير آن از جمله نارساييهاي موجود در زمينه امور مالي و معاملاتي دانشگاهها و موسسات آموزش عالي است.

7- به كارگيري روشهايي نظير رفع مشكل ذيحسابي, لغو لزوم واريز كردن درآمدهاي اختصاصي دانشگاهها به خزانه, تدارك منابع مستمر براي بخش آموزش عالي از طريق اعمال ماليات يا عوارض خاص, واگذاري سهام برخي از واحدهاي صنعتي به دانشگاهها و برگزاري دوره‌هاي آموزشي و تحصيلي براساس سفارش دستگاههاي اجرايي و صنايع و تامين اعتبار اين دوره‌ها, از جمله پيشنهاداتي است كه براي رفع بخشي از مشكلات مالي هياتهاي امنا و دانشگاهها ارائه شده است.

8- اعضاي هياتهاي امناي دانشگاهها و موسسات آموزش عالي و پژوهشي به خاطر اينكه مصوبات آنها توسط مراجع مربوطه نافذ و معتبر شناخته نمي‌شود, انگيزه‌ فعاليتهاي موثر را از دست داده‌اند و به طور غيرفعال در جلسات آنها شركت مي‌نمايند.

 

9- روش تحقيق

روش تحقيق از نوع توصيفي, تحليلي مي‌باشد.

جامعه آماري شامل گروههاي زير است:

1- كليه اعضاي حقوقي و حقيقي كنوني هياتهاي امناي دانشگاهها و موسسات آموزش عالي وابسته به وزارت علوم, تحقيقات و فناوري (با تعداد 130 نفر)

2- اعضاي حقوقي و حقيقي هياتهاي امناي 8 دانشگاه وابسته به وزارت بهداشت, درمان و آموزش پزشكي ( با تعداد 40 نفر). اين دانشگاهها عبارت بودند از: دانشگاههاي علوم پزشكي وخدمات بهداشتي درماني اصفهان, اهواز, ايران, تبريز, تهران, شهيد بهشتي, شيراز و مشهد

3- كليه شخصيتهاي كه از زمان اجراي قانون تشكيل هياتهاي امنا (1370), رياست يكي از دانشگاهها يا موسسات آموزش عالي وابسته به وزارت علوم, تحقيقات و فناوري را به مدت حداقل يكسال برعهده داشتند (با تعداد 80 نفر). ابزار گردآوري داده ها در تحقيق نيز پرسشنامه بوده است. در تهيه پرسشنامه با توجه به اهداف و سوالهاي پژوهشي, قانون تشكيل هياتهاي امنا تبديل به سوالاتي گرديد و در زمينه در مجموع 99 سوال تهيه شد.

 

10- ويژگيهاي كلي اعضاي هياتهاي امناي مورد بررسي

9/82 درصد از اعضاي هياتهاي امناي مورد بررسي, عضو هياتهاي امناي دانشگاهها و موسسات آموزش عالي وابسته به وزارت علوم, تحقيقات و فناوري و 1/17 درصد ديگر عضو هياتهاي امناي دانشگاههاي وابسته به وزارت بهداشت, درمان و آموزش پزشكي بوده‌اند.

   توزيع فراواني اعضاي هياتهاي امنا براساس گروههاي تحصيلي به شرح زير بوده است:

- فني و مهندسي 4/26 درصد, علوم انساني 3/19 درصد, علوم پزشكي 6/18 درصد, علوم پايه 9/17 درصد, كشاورزي 15 درصد و هنر 4/1 درصد

- 1/87 درصد داراي مدرك تحصيلي دكتري, 6/8 درصد كارشناسي ارشد, 4/1 درصد كارشناسي و 8/2 درصد داراي ساير مدارك تحصيلي بوده‌اند.

- 6/98 درصد مرد و 4/1 درصد زن بودن و حداقل سن آنها 39 و حداكثر 81 سال بوده است. 6/43 درصد استاديار,1/27 درصد دانشيار, 7/15 درصد استاد و 6/3 درصد مربي بوده‌اند.

توزيع فراواني اعضاي هياتهاي امناي مورد بررسي, بر اساس مشاغل به شرح زير بوده است:

- رئيس دانشگاه و فرهنگستان 3/31 درصد, عضو هيات علمي 9/22 درصد, معاون 3/14 درصد, رئيس ساير ادارات 1/12 درصد, وزير 7/5 درصد, مشاور 5 درصد, دبيركل 1/2 درصد, مدير كل 4/1 درصد, عضو شوراي عالي امنيت ملي 4/1 درصد, نماينده مجلس 4/1 درصد, استاندار 7/0 درصد, قائم مقام 7/0 و نماينده ايران نزد آژانس بين المللي انرژي اتمي 7/0 درصد

- 7/60 درصد از پاسخگويان عضو هياتهاي امناي منطقه اي و 3/39 درصد عضو هياتهاي امناي مستقل بوده اند. ميزان شركت آنها در جلسات هياتهاي امنا بين صفر تا 46  جلسه بوده است.

 

11- نتيجه گيري و پيشنهادات

   هياتهاي امنا توان اين را دارند كه از آنها استفاده بيشتري شود و اين مهم در صورتي امكانپذير است كه وظايف و اختيارات آنها گسترش يابد؛ به نحوي كه هدايت و راهبري دانشگاهها را بر عهده گيرند و بتوانند در زمان مناسب تصميم گيريهاي لازم را در مورد امور مربوطه بگيرند. اما آنها با مشكلات عديده‌اي روبرو هستند كه عمده‌ترين آنها را مي‌توان چنين برشمرد:

  

1-11- مشكلات

            به طوركلي مي توان گفت در حالي كه براي دانشگاههابه عنوان يكي از مهمترين و حساس ترين سازمان اجتماعي، رسالتها و مسووليتهاي بسيار سنگيني پيش بيني شده و انتظارات مقامات و مردم از دانش آموختگان دانشگاهها يا در واقع برون داد آنها بسيار زياد است، اما از طرف ديگر مسوولان آنها فاقد اختيارات لازم براي كنترل عوامل درون داد (منابع مالي و انساني، اطلاعات وارتباطات) و حتي فرآيند مديريت دانشگاهها هستند. همچنين بعضي از مصوبات آنها به ويژه مصوباتي كه مربوط به امور سازماني، تشكيلاتي و مالي مي باشند در مراحل اجرايي با مشكلاتي مواجه مي شوند و يا توسط سازمانهاي ذيربط به مورداجرا گذارده نمي شوند.

            بديهي است كه تبعات ادامه چنين وضعيتي، علاوه بر عدم امكان تحقق اهداف و رسالتهاي دانشگاهها به نحو مطلوب و مورد انتظار جامعه (كاهش اثربخشي اجتماعي)، استفاده غيربهينه ازمنابع هنگفت ملي به ويژه سرمايه هاي انساني خواهد بود. با وجود اينكه قانون هياتهاي امنا به اين نهادها براي پيشبرد اهداف آنها اختياراتي داده است، اما اعضاي هياتهاي امنا مسايل و مشكلات مختلفي را در اين زمينه مطرح نموده اند. كه از مهمترين آنها مي توان به موارد زير اشاره كرد:

1- چندين مرجع مستقل و ناهماهنگ موثر در تصويب قوانين و مقررات دانشگاهها و موسسات آموزش عالي و پژوهشي وجود دارد. نمونه بارز آنها وجود دو مرجع قانونگذار يعني شوراي عالي انقلاب فرهنگي و مجلس شوراي اسلامي در نظام آموزش عالي است. علاوه بر اينها دانشگاهها و موسسات آموزش عالي بايد در تصميم گيريهاي خود هيات دولت، وزارتخانه ها و سازمانهاي ديگري نظير وزارت امور اقتصادي و دارايي، وزارت علوم، تحقيقات و فناوري، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي و سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور را نيز در نظر داشته باشند.

اين مشكلات باعث شده است كه وظايف و اختيارات هياتهاي امنا در مواردي نسبت به قانون قبلي  محدودتر گردد و بعضاُ نيز به وزارتخانه هاي مربوطه (علوم، تحقيقات و فناوري و بهداشت، درمان و آموزش پزشكي) محول شود. بر همين اساس است كه برخي مي گويند نظارت و دخالت بيش از حد اين وزارتخانه ها در امور داخلي دانشگاهها، هيچگونه استقلالي براي اين نهادها باقي نگذاشته است.

2- هماهنگي هاي لازم و كافي بين قانون تشكيل هياتهاي امنا و ساير قوانين و مقررات مادر و دستگاههاي اجرايي متولي امر به خوبي صورت نگرفته است. به عبارت ديگر رابطه بين قوانين مربوط به امور دانشگاهها و سايرقوانين در مواردي صريح و شفاف نيست.

3- برخي از اعضاي هياتهاي امنا تركيب اين نهادها را مناسب نمي دانند و خواستار بررسي مجدد نحوه گزينش و تجديد نظر در تركيب اين نهادها شده اند.

4- هياتهاي امنا داراي وظايف و اختيارات راهبردي نمي باشند به عبارت ديگر برنامه ريزي جامع و توسعه دانشگاهها و موسسات آموزش عالي و همچنين سياستگذاريهاي آموزشي، پژوهشي، فرهنگي و اجتماعي آنها توسط عوامل برون سازماني بررسي و تصويب مي شود و موسسات آموزش عالي در زمينه موارد ياد شده، اختيارات چنداني ندارند.

5- تلاش وزارتخانه هاي متبوع براي هماهنگ كردن مصوبات هياتهاي امنا نيز از جمله مشكلات است. زيرا برخي از اعضاي هياتهاي امنا معتقدند كه اين امر ماهيت و نوع دانشگاهها را در نظر نمي گيرد و باعث طولاني شدن مراحل تصويب و ابلاغ مصوبات و نيز عدم هماهنگي مصوبات به نيازهاي واقعي مي شود. از اين رو آنها هياتهاي امنا را تشريفاتي مي دانند و مي گويند تصميمات آنها اثرات اجرايي لازم را ندارد و در نتيجه اعضا نمي توانند از استعدادها و نيروهاي نهفته موجود براي بهبود كمي و كيفي نظام آموزشي و پژوهشي استفاده كنند.

6- هياتهاي امناي دانشگاهها در تعيين ساختار سازماني و تشكيلات تفضيلي خود به لحاظ محدوديتهايي كه توسط نهادهاي برون سازماني اعمال مي شود، نمي توانند نقش اصلي خود را ايفا نمايند و به تبع آن تحقق اهداف و برنامه هاي پيش بيني شده آنها در زمان مقرر امكان پذير نمي باشد؛ و حتي بعضي اوقات ساختار و ضوابط تشكلاتي دانشگاهها مطابق با نيازهاي آنها تصويب نمي شود.

7- با توجه به شمول قوانين و مقررات استخدامي عام كشوري به دانشگاهها، آنها نمي توانند برنامه ريزيهاي لازم را براي جذب و به كارگيري نيروهاي كارشناس انجام دهند. زيرا اين مقررات محدوديتهايي را از نظراستخدامي و اداري براي دانشگاهها ايجاد مي نمايد و آنها نمي توانند نقش موثري را در اين موارد ايفا نمايند. اين عدم توانمندي باعث كندي و يا توقف عمليات اجرايي خواهد شد.

دانشگاهها همچنين در مورد استخدام مهمترين منابع ورودي خود يعني اعضاي هيات علمي نيز نقش مفيد و موثري ندارند. با توجه به اينكه كارآيي علمي آنها نقش تعيين كننده اي در اعتلاي كيفي و ارتقاي علمي دانشگاهها خواهد داشت، انتخاب اعلم مي تواند اثرات مستقيم و فزاينده اي در تحقق اهداف و يا به تاخير افتادن سياستهاي كلان آموزش عالي داشته باشند.

8- در زمينه امور مالي و معاملاتي نيز مشكلات زيادي وجود دارد عدم تخصيص كامل بودجه پيشنهادي، عدم تخصيص بودجه به صورت كمك، عدم پرداخت به موقع اعتبارات، اجرا نشدن كامل آيين نامه هاي امور مالي و معاملاتي ناظر بر دانشگاهها و به تبع آن نحوه هزينه اعتبارات اختصاص يافته ازطرف سازمان مديريت و برنامه ريزي كشور و نيز درآمدهاي اختصاصي، فروش اموال و همچنين نگهداري حساب اموال نيز باعث تشديد مشكلات مديران دانشگاهها شده است. زيرا آنها اختيارات كافي براي تعيين ميزان دريافتها و پرداختهاي موسسات مربوطه با توجه به اوضاع اقتصادي كنوني جامعه ندارند.

 

2-11- تركيب و ساختار

1- داده هاي تحقيق نشان مي دهد كه حدود 61 درصد از پاسخگويان از تركيب و ساختار هياتهاي امنا اظهار رضايت نموده اند (جدول شماره 2).

به طوركلي اگر پاسخهاي خيلي زياد و زياد را نشانه رضايت، پاسخهاي خيلي كم و كم را نشانه عدم رضايت و پاسخهاي متوسط را نشانه نسبتا راضي بدانيم به جدول زير دست مي يابيم:

جدول شماره 1- توزيع فراواني ديدگاههاي اعضاي هياتهاي امناي مورد بررسي برحسب ميزان رضايت از تركيب و ساختار اين نهادها

 

ميزان رضايت

راضي

نسبتا راضي

ناراضي

بدون جواب

تركيب و ساختار

2/61

1/21

9/14

8/2

 

در جداول زير ميزان رضايت پاسخگويان از تركيب و ساختار هياتهاي امنا ذكر شده است:

 

جدول شماره 2- توزيع فراواني ديدگاههاي اعضاي هياتهاي امناي مورد بررسي در مورد ميزان مناسب بودن تركيب و ساختار اين نهادها

رديف

              گزينه ها

تركيب و ساختار

خيلي كم

كم

متوسط

زياد

خيلي زياد

نامشخص

جمع

1

ميزان مناسب بودن تركيب كنوني هياتهاي امنا

2

(4/1)

10

(1/7)

48

(3/34)

59

(1/42)

18

(9/12)

3

(1/2)

140

(100)

2

ميزان مناسب بودن تعداد اعضاي هياتهاي امنا

1

(7/0)

6

(3/4)

28

(20)

88

(9/62)

16

(4/11)

1

(7/0)

    140

(100)

3

ميزان مناسب بودن مدت عضويت شخصيتهاي علمي، فرهنگي و اجتماعي

2

(4/1)

10

(1/7)

28

(20)

76

(3/54)

21

(15)

3

(1/2)

140

(100)

4

ميزان طولاني بودن سيرانتخاب شخصيتهاي علمي، فرهنگي و يا اجتماعي

11

(9/7)

23

(4/16)

28

(20)

44

(4/31)

32

(9/22)

2

(4/1)

140

(100)

5

ميزان پيشرفت كارها پس از انتخاب كميته چند نفره توسط رئيس شوراي عالي انقلاب فرهنگي به منظور تصميم گيري مشورتي در زمينه عضويت شخصيتهاي علمي، فرهنگي و يا اجتماعي در هياتهاي امنا

12

(6/8)

22

(7/15)

35

(25)

36

(7/25)

22

(7/15)

12

(3/9)

140

(100)

6

ميزان ضرورت تصدي پست رياست هياتهاي امنا توسط وزير متبوع

22

(7/15)

19

(6/13)

25

(9/17)

35

(25)

36

(7/25)

3

(1/21)

140

(100)

7

ميزان ضرورت تصدي پست دبيري هيات امنا توسط رياست موسسه مربوطه

4

(9/2)

2

(4/1)

15

(7/10)

54

(6/38)

63

(45)

2

(4/1)

140

(100)

ميانگين

8

(5/5)

13

(4/9)

29

(1/21)

56

(40)

30

(2/21)

4

(8/2)

140

(100)

 

جدول شماره3- توزيع فراواني ديدگاههاي اعضاي هياتهاي امناي مورد بررسي در مورد ميزان ضرورت عضويت برخي از شخصتيها در اين نهادها

 

                                ميزان ضرورت اعضا          

خيلي كم

كم

متوسط

زياد

خيلي زياد

نامشخص

جمع

1

وزير علوم

16

(4/11)

13

(3/9)

10

(1/7)

26

(6/18)

71

(7/50)

4

(9/2)

140

(100)

2

نمايده وزير علوم

17

(1/12)

20

(3/14)

28

(20)

41

(3/29)

19

(6/13)

15

(7/10)

140

(100)

3

رئيس دانشگاه

-

-

1

(7/0)

1

(7/0)

28

(20)

108

(1/77)

2

(4/1)

140

(100)

4

رئيس سازمان برنامه و بودجه

15

(7/10)

21

(15)

17

(1/12)

31

(1/22)

47

(6/33)

9

(4/6)

140

(100)

5

نماينده سازمان برنامه و بودجه

15

(7/10)

14

(10)

26

(6/18)

46

(9/32)

29

(7/20)

10

(1/7)

140

(100)

6

شخصيتهاي علمي, فرهنگي و اجتماعي

1

(7/0)

7

(5)

10

(1/7)

53

(9/37)

63

(45)

6

(3/4)

140

(100)

7

اشخاصي كه خدمات ارزنده‌اي به دانشگاه مي‌نمايند

4

(9/2)

3

(1/2)

18

(9/12)

50

(7/35)

63

(45)

2

(4/1)

140

(100)

8

استاندار

16

(4/11)

17

(1/12)

24

(1/17)

42

(30)

38

(1/27)

3

(1/2)

140

(100)

9

رئيس و يا نماينده اتاق بازرگاني و صنايع و معادن ايران

39

(9/27)

27

(3/19)

39

(9/27)

19

(6/13)

6

(3/4)

10

(1/7)

140

(100)

10

شهردار

30

(4/21)

27

(3/19)

39

(9/27)

25

(9/17)

13

(3/9)

6

(3/4)

140

(100)

11

مدير كل صنايع استان

38

(1/27)

23

(4/16)

46

(9/32)

15

(7/10)

9

(4/6)

9

(4/6)

140

(100)

ميانگين

17

(4/12)

16

(2/11)

24

(8/16)

34

(4/24)

42

(2/30)

7

(5)

140

(100)

 

همان طور كه ذكر  شد اكثريت پاسخگويان از تركيب و ساختار هساتهاي امنا اظهار رضايت نموده‌اند. اما در عين حال آنها به منظور تقويت بيشتر اين نهادها خواستار عضويت تعدادي از شخصيتهاي زير در اين نهادها شده‌اند:

- اشخاصي كه خدمات ارزنده‌اي به موسسه مي‌نمايند.

- استاندار استان مربوطه (به غير از استان تهران)

- نماينده اعضاي هيات علمي

- وزير يا نماينده وزارت امور اقتصادي و دارايي

- رئيس يا نماينده ديوان محاسبات كشور

- نماينده منتخب مجمع نمايندگان استان مربوطه

- تعدادي از وزرا يا نمايندگان آنها با توجه به رشته‌هاي تحصيلي موسسه

- مديران ارشد صنايع عمده استان

- نماينده ولي فقيه در استان يا امام جمعه شهر

- رئيس يا يكي از اعضاي شوراي اسلامي شهر

 3-11- وظايف و اختيارات

    داده هاي تحقيق نشان مي‌دهد كه تنها 37 درصد از اعضاي هياتهاي امنا معتقدند كه اين نهادها در انجام وظايف و اختيارات محوله موفقيت داشته‌اند.

- بيشترين ميزان عدم موفقيتهاي هياتهاي امنا در زمينه انجام امور مالي و معاملاتي بوده است.

- توزيع فراواني ديدگاههاي اعضاي هياتهاي امنا در زمينه ميزان موفقيت آنها در انجام وظايف و اختيارات محوله در جداول زير ذكر شده است:

جدول شماره 4- توزيع فراواني ديدگاههاي اعضاي هياتهاي امناي مورد بررسي در مورد ميزان موفقيت در انجام وظايف و اختيارات محوله

رديف

                        ميزان موفقيت

وظايف و اختيارات

خيلي كم

كم

متوسط

زياد

خيلي زياد

نامشخص

جمع

1

تصويب آيين نامه داخلي

13

(3/9)

12

(6/8)

32

(9/22)

46

(9/32)

22

7/15)

15

(7/10)

140

(100)

2

تصويب سازمان اداري موسسه براساس ضوابط موجود

42

(30)

22

(7/15)

20

(3/14)

21

(15)

18

(9/12)

17

(1/12)

140

(100)

3

بررسي و تصويب بودجه پيشنهادي رياست موسسه

15

(7/10)

15

(7/10)

27

(3/19)

44

(4/31)

29

(7/20)

10

(1/7)

140

(100)

4

تصويب بودجه تفصيلي

6

(3/4)

10

(1/7)

29

(7/20)

57

(7/40)

28

(20)

10

(1/7)

140

(100)

5

تصويب حسابها و ترازنامه سالانه

23

(4/16)

19

(6/13)

29

(7/20)

35

(25)

20

(3/14)

14

(10)

140

(100)

6

تصويب نحوه وصول درآمدهاي اختصاصي و مصرف آنها

21

(15)

14

(10)

35

(25)

37

(4/26)

17

(1/12)

16

(4/11)

140

(100)

7

تعيين حسابرس

54

(6/38)

23

(4/16)

19

(6/13)

15

(7/10)

9

(4/6)

20

(3/14)

140

(100)

8

تعيين خزانه دار

56

(40)

26

(6/18)

18

(9/12)

12

(6/8)

6

(3/4)

22

(7/15)

140

(100)

9

كوشش براي جلب كمكهاي بخش خصوصي و عوايد محلي

53

(9/37)

30

(4/21)

19

(6/13)

10

(1/7)

17

(1/12)

11

(9/7)

140

(100)

10

تصويب آيين نامه هاي مالي و معاملاتي

11

(9/7)

19

(6/13)

36

(7/25)

37

(4/26)

27

(3/19)

10

(1/7)

140

(100)

11

پيشنهاد ميزان فوق العاده هاي اعضاي هيات علمي و غيرهيات علمي

10

(1/7)

16

(4/11)

44

(4/31)

35

(25)

26

(6/18)

9

(4/6)

140

(100)

12

تعيين نحوه اداره واحدهاي توليدي، خدماتي، كارگاهي ، بهداشتي و درماني موسسه

39

(9/27)

32

(9/22)

23

(4/16)

17

(1/12)

12

(6/8)

17

(1/12)

140

(100)

13

تعيين ميزان پرداخت حق التحقيق، حق التدريس، حق الترجمه، حق التاليف و نظاير آن

5

(6/3)

16

(4/11)

42

(30)

44

(4/31)

26

(6/18)

7

(5)

140

(100)

14

بررسي گزارشهاي ارائه شده توسط رياست موسسه

9

(4/6)

21

(15)

44

(4/31)

37

(4/26)

22

(7/15)

7

(5)

140

(100)

15

تصويب مقررات استخدامي اعضاي هيات علمي موسسه

24

(1/17)

29

(7/20)

36

(7/25)

27

(3/19)

15

(7/10)

9

(4/6)

140

(100)

ميانگين

25

(18)

20

(14)

30

(22)

32

(23)

20

(14)

13

(9)

140

(100)

1-3-11- اهداف راهبردي

از جمله مهمترين اهداف ايجاد هياتهاي امنا در جهان تدوين راهبردها، برنامه ريزيهاي بلند مدت و تلاش در جهت استقلال تامين منابع مالي براي رسيدن به اهداف مورد نظر موسسه مربوطه مي باشد براي كسب اطلاع از نظرات اعضاي هياتهاي امنا در اين زمينه 3 سوال مطرح شده كه جوابهاي آنها در زير آمده است:

جدول شماره 5- توزيع فراواني ديدگاههاي اعضاي هياتهاي امناي مورد بررسي درباره ميزان ضرورت وجود هياتهاي امناي مناسب براي دانشگاهها

رديف

انواع هياتهاي امنا

تعداد

درصد

1

هر دانشگاه داراي يك هيات امناي مستقل باشد

53

9/37

2

دانشگاههاي بزرگ داراي هياتهاي امناي مستقل باشند و ساير دانشگاهها را هياتهاي امناي منطقه اداره كنند

52

1/37

3

تنها دانشگاههاي بزرگ داراي هياتهاي امناي مستقل باشند و ساير دانشگاهها زير نظر يك هيات امناي مركزي قرار گيرند

12

6/8

4

دانشگاهها به صورت منطقه اي در نظر گرفته شوند و همه زير نظر يك هيات امناي مشترك منطقه اي قرار گيرند

16

4/11

5

تمامي دانشگاههاي كشور تحت نظر يك هياتهاي امناي مركزي قرار گيرند

2

4/1

6

نامشخص

5

6/3

جمع

140

100

 

جدول شماره 6- توزيع فراواني ديدگاههاي اعضاي هياتهاي امناي مورد بررسي در زمينه ميزان تحقق اهداف راهبردي دانشگاهها

رديف

                         تعداد

اهداف

خيلي كم

كم

متوسط

زياد

خيلي زياد

نامشخص

جمع كل

1

از نظر اداري و پشتيباني (تامين منابع مالي)

47

(6/33)

37

(4/26)

31

(1/22)

13

(3/9)

_

_

12

(6/8)

140

(100)

2

تلاش درجهت استقلال هرچه بيشتر دانشگاه و تمركززدايي در نظام آموزش عالي كشور

39

(9/27)

46

(9/32)

29

(7/20)

10

(1/7)

3

(1/2)

13

(3/9)

140

(100)

3

برقراري ارتباطات رسمي و غيررسمي با مقامات و مسوولان ارگانها، شخصيتها و معتمدان منطقه در جهت اعتلاي دانشگاه

42

(30)

34

(3/24)

33

(6/23)

15

(7/10)

5

(6/3)

11

(9/7)

140

(100)

ميانگين

43

(5/30)

39

(9/27)

31

(1/22)

13

(9)

2

(9/1)

12

(6/8)

140

(100)

 

2-3-11- امور مالي و معاملاتي

 

جدول شماره 7- توزيع فراواني ديدگاههاي اعضاي هياتهاي امناي مورد بررسي در زمينه ميزان موفقيت آنها در انجام امور مالي و معاملاتي دانشگاهها

رديف

                               تعداد

اهداف

خيلي كم

كم

متوسط

زياد

خيلي زياد

نامشخص

جمع كل

1

تنظيم اعتبارات در قالب برنامه

20

(3/14)

24

(2/17)

38

(1/27)

31

(1/22)

9

(4/6)

18

(9/12)

140

(100)

2

تنظيم اعتبارات به صورت كمك بودجه سالانه كل كشور

31

(1/22)

24

(2/17)

31

(1/22)

22

(7/15)

11

(9/7)

21

(15)

140

(100)

3

تخصيص اعتبار هر سه ماه به ماخذ سه دواردهم بودجه مصوب از طريق دستگاههاي اجرايي

32

(9/22)

28

(20)

32

(9/22)

21

(15)

8

(7/5)

19

(5/13)

140

(100)

4

عدم شمول امور مالي و معاملاتي موسسات (به استثنايي ذيحسابي موضوع ماده 31 قانون محاسبات عمومي) از سايرمقررات قانون مزبور و آيين نامه معاملات دولتي و ساير قوانين مربوط به موسسات دولتي

22

(7/15)

33

(6/23)

44

(4/31)

22

(7/15)

8

(7/5)

11

(9/7)

140

(100)

5

رسيدگي به حسابهاي سالانه

30

(4/21)

33

(6/23)

43

(7/30)

22

(7/15)

1

(7/0)

11

(9/7)

140

(100)

ميانگين

27

(3/19)

28

(3/20)

38

(8/26)

24

(8/16)

7

(3/5)

16

(5/11)

140

(100)

 

 

 

3-3-11- ساير وظايف و اختيارات

جدول شماره 8- توزيع فراواني ديدگاههاي اعضاي هياتهاي امناي مورد بررسي در مورد واگذاري وظايف و اختيارات زير به اين نهادها

رديف

                        ميزان موفقيت

وظايف و اختيارات

خيلي كم

كم

متوسط

زياد

خيلي زياد

نامشخص

جمع

1

داشتن استقلال عمل دربرنامه ريزي دراز مدت و أرماني دانشگاه

5

(6/3)

6

(3/4)

11

(9/7)

62

(3/44)

50

(7/35)

6

(3/4)

140

(100)

2

سياستگذاري در امور فرهنگي، سياسي و اجتماعي دانشگاه

7

(5)

7

(5)

23

(4/16)

51

(4/36)

45

(1/32)

7

(5)

140

(100)

3

تصويب ضوابط مديريت و نحوه اداره دانشگاه

9

(4/6)

13

(3/9)

21

(15)

45

(1/32)

44

(4/31)

8

(7/5)

140

(100)

4

نظارت عالي بر اجراي مصوبات قانوني در دانشگاه

3

(1/2)

2

(4/1)

17

(1/12)

52

(1/37)

58

(4/41)

8

(7/5)

140

(100)

5

تفويض اختيارات وزارت متبوع به هياتهاي امنا

9

(4/6)

9

(4/6)

21

(15)

47

(6/33)

42

(30)

12

(6/8)

140

(100)

6

تعيين ميزان حقوق رئيس و معاونان دانشگاه، روسا و معاونان دانشكده ها، مديران گروهها، اعضاي هيات علمي و ساير كاركنان دانشگاه

8

(7/5)

11

(9/7)

28

(20)

49

(35)

36

(7/25)

8

(7/5)

140

(100)

7

عزل و نصب رئيس و دبير هيات امنا

38

(1/27)

15

(7/10)

24

(1/17)

33

(6/23)

20

(3/14)

10

(1/7)

140

(100)

8

عزل و نصب اعضاي هيات امنا

45

(1/32)

27

(3/19)

21

(15)

22

(7/15)

16

(4/11)

9

(4/6)

140

(100)

9

عزل و نصب رئيس دانشگاه

44

(4/31)

23

(4/16)

16

(4/11)

27

(3/19)

21

(15)

9

(4/6)

140

(100)

10

عزل و نصب معاونان دانشگاه

63

(45)

24

(1/17)

18

(9/12)

13

(3/9)

6

(3/4)

5

(6/3)

140

(100)

11

عزل و نصب روساي دانشكده ها

74

(9/52)

27

(3/19)

13

(3/9)

8

(7/5)

8

(7/5)

10

(1/7)

140

(100)

12

عزل و نصب مديران گروهها

84

(60)

21

(15)

13

(3/9)

6

(3/4)

5

(6/3)

11

(9/7)

140

(100)

13

ايجاد و انحلال گروه آموزشي

52

(1/37)

28

(20)

17

(1/12)

20

(3/14)

16

(4/11)

7

(5)

140

(100)

14

ايجاد رشته و دوره تحصيلي

43

(7/30)

16

(4/11)

25

(9/17)

33

(6/23)

16

(4/11)

7

(5)

140

(100)

15

انحلال رشته و دوره تحصيلي

42

(30)

23

(4/16)

20

(3/14)

33

(6/23)

14

(10)

8

(7/5)

140

(100)

 

ادامه جدول شماره 8

رديف

                        ميزان موفقيت

وظايف و اختيارات

خيلي كم

كم

متوسط

زياد

خيلي زياد

نامشخص

جمع

16

تعيين سر فصل دروس

79

(4/56)

27

(3/19)

11

(9/7)

9

(4/6)

4

(9/2)

10

(1/7)

140

(100)

17

تعيين محتوي دروس

79

(4/56)

24

(1/17)

12

(6/8)

13

(3/9)

3

(1/2)

9

(4/6)

140

(100)

18

تعيين ضوابط پذيرش دانشجو

46

(9/32)

14

(10)

30

(4/21)

29

(7/20)

12

(6/8)

9

(4/6)

140

(100)

19

تعيين ظرفيت رشته هاي مختلف

52

(1/37)

17

(1/12)

23

(4/16)

29

(7/20)

8

(7/5)

11

(9/7)

140

(100)

20

تعيين حدود اختيارات دانشكده ها

53

(9/37)

20

(3/14)

14

(10)

34

(3/24)

8

(7/5)

11

(9/7)

140

(100)

21

تعيين حدود اختيارات گروههاي آموزشي

56

(40)

29

(7/20)

14

(10)

21

(15)

8

(7/5)

11

(9/7)

140

(100)

22

جذب و استخدام اعضاي هيأت علمي

37

(4/26)

14

(10)

22

(7/15)

37

(4/26)

17

(1/12)

13

(3/9)

140

(100)

23

استخدام كاركنان غيرهيأت  علمي

40

(6/28)

20

(3/14)

25

(9/17)

30

(4/21)

12

(6/.8)

13

(3/9)

140

(100)

24

بررسي صلاحيت اعضاي هيأت علمي جهت ارتقا به مراتب بالاتر

56

(40)

15

(7/10)

15

(7/10)

20

(3/14)

25

(9/17)

9

(4/6)

140

(100)

25

تأسيس و انحلال دانشگاه

56

(40)

15

(7/10)

15

(7/10)

20

(3/14)

25

(9/17)

9

(4/6)

140

(100)

26

تأسيس و انحلال دانشكده

48

(3/34)

19

(6/13)

17

(1/12)

28

(20)

19

(6/13)

9

(4/6)

140

(100)

27

ايجاد و انحلال شعبه يا موسسات وابسته به دانشگاه در نقاط مختلف كشور

30

(4/21)

9

(4/6)

23

(4/16)

42

(30)

28

(20)

8

(7/5)

140

(100)

ميانگين

43

(5/30)

18

(13)

19

(5/13)

30

(6/21)

21

(7/14)

9

(7/6)

140

(100)

 

4-3-11- ارزيابي عملكرد

يكي از نكات اساسي، ارزيابي عملكرد هياتهاي امنا است؛ به همين خاطر در پرسشنامه يك سوال مطرح شده كه نتايج آن در جدول زير آمده است:

 

جدول شماره 9- توزيع فراواني ديدگاههاي اعضاي هياتهاي امناي مورد بررسي در زمينه عملكرد اين نهادها

رديف

ميزان موفقيت

كاملاً

 

ناموفق

ناموفق

نسبتاً

 

موفق

موفق

كاملاً

 

موفق

نامشخص

جمع كل

1

عملكرد هيات امناي مربوطه

7

(5)

28

(20)

76

(3/54)

16

(4/11)

_

_

13

(3/9)

140

(100)

 

نمودار شماره 1- توزيع فراواني ديدگاههاي اعضاي هياتهاي امناي مورد بررسي در زمينه عملكرد اين نهادها

 

براي بزرگنمايي روي تصوير کليک کنيد

همانطور كه ذكر شد اكثريت نسبي (37 درصد) اعضاي هياتهاي امنا معتقدند كه اين نهادها در انجام وظايف و اختيارات محوله موفقيت داشته اند كه اين امر با توجه به انتظارات متصوره از اين نهادها كافي به نظر نمي رسد. از اين رو با توجه به موارد مطروحه، پيشنهادات زير ارائه مي شود:

1-     روابط ميان شوراي هماهنگي هياتهاي امناي و هياتهاي امناي موسسات آموزش عالي مشخص شود. برخي معتقدند وظيفه اين شورا بايد انطباق برنامه هاي آموزشي و پژوهشي، تهيه و تدوين مقررات، ضوابط و دستورالعملهاي مشترك و يكسان اداري، استخدامي، آموزشي، پژوهشي و امور مالي و معاملاتي براي كليه دانشگاهها و موسسات آموزش عالي و پژوهشي باشد.

2-     برنامه ريزي راهبردي دانشگاهها و موسسات آموزش عالي توسط هياتهاي امناي آنها صورت گيرد.

3-     برنامه ريزيهاي كلان آموزشي، پژوهشي، فرهنگي و اجتماعي توسط هياتهاي امنا صورت گيرد. آنها بايد اين اختيار را داشته باشند كه هماهنگ با تغيير و تحولات جامعه، برنامه هاي آموزشي و درسي را مورد بازنگري قرار داده و سياستهاي مناسبي در زمينه انجام فعاليتهاي آموزشي، پژوهشي و فرهنگي دانشگاهها اتخاذ نمايند.

4-     بيشترين ميزان عدم موفقيتهاي هياتهاي امنا در زمينه انجام وظايف و اختيارات محوله در امور مالي و معاملاتي بوده است. اعضاي هياتهاي امنا خواستار آن هستند كه بودجه موسسات آموزش عالي در قالب برنامه و به صورت كمك در بودجه كل كشور منظور و تصويب شود.

5-     اعتبارات دانشگاهها در ابتداي هر سه ماه يكبار به مأخذ سه دوازدهم بودجه مصوب از طريق دستگاههاي اجرايي در اختيار آنها قرار گيرد.

6-      قانون ذيحسابي شامل مسايل مالي و معاملاتي دانشگاهها نشود و به جاي آن نظام حسابرسي جايگزين شود

7-     حسابرس و خزانه دار دانشگاهها توسط اعضاي هياتهاي آنها انتخاب شود

8-     قانون نحوه انجام امور مالي و معاملاتي دانشگاهها و موسسات آموزش عالي و تحقيقاتي و آيين نامه مالي و معاملاتي دانشگاهها و موسسات آموزش عالي و پژوهشي توسط مراجع مربوطه نافذ و معتبر شناخته شود.

9-     قانون واريز نمودن درآمدهاي اختصاصي دانشگاهها و موسسات آموزش عالي و پژوهشي به خزانه داري كل كشور لغو شود.

 

منابع

1-     آمار آموزش عالي ايران سال تحصيلي 70-1369، جلد اول، تهران: موسسه پژوهش و برنامه ريزي آموزش عالي، 1370

2-     آمار آموزش عالي ايران سال تحصيلي 78-1377، تهران: موسسه پژوهش و برنامه ريزي آموزش عالي، 1378

3-     پيك آموزش عالي، وزارت فرهنگ و آموزش عالي، شماره هاي 2و3، فروردين و ارديبهشت 1376

4-     تاريخچه هيات امنا دانشگاهها و موسسات آموزش عالي، تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالي، [بي تا]

5-     سيرتحول تاريخي موسسات آموزش عالي در ايران (اساسنامه هاي مراكز آموزش عالي)، تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالي، 1361

6-      شريعت بهاء الدين، تحليلي بر عملكرد هيات امنا در نظام آموزش عالي كشور، فصلنامه پژوهش و برنامه ريزي در آموزش عالي، موسسه پژوهش و برنامه ريزي آموزش عالي، شماره 3و4 (شماره مسلسل 7و8)، سال دوم، پائيز و زمستان 1373

7-     عرب مازار، علي اكبر، نگرشي سيستمي به مسائل آموزش عالي در ايران، تهران: دانشگاه شهيد بهشتي، 1371

8-     قوانين و اساسنامه هاي مصوب دانشگاهها و موسسات آموزش عالي كشور تا سال 1349، تهران: وزارت علوم و آموزش عالي، دفتر امور شوراها، 1349

9-     مجموعه قوانين، مقررات، تصويبنامه ها و آيين نامه هاي آموزش عالي، تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالي، 1360

10- مجموعه قوانين و مقررات مربوط به امور پژوهشي، تهران: وزارت فرهنگ و آموزش عالي، مركز تحقيقات علمي كشور، 1376

11- مجموعه مصوبات شورايعالي انقلاب فرهنگي مربوط به سالهاي 1363 تا 1367، تهران: اداره كل قوانين و مقررات كشور، 1369

12- مقالات اولين سمينار هيأتهاي امناي دانشگاهها، موسسات آموزش عالي و مراكز تحقيقاتي، تهران: شركت انتشارات علمي و فرهنگي، 1367